Siffofin shuka
- Girma:Yawanci suna kai 30–90 cm (1–3 ft) a tsayi da faɗi; wasu nau’ikan na iya kaiwa har 150 cm (5 ft) a tsayi.
- Bayanin ganye:Ganyaye suna fitowa a jere (alternate) kuma suna bambanta bisa iri, sau da yawa oval zuwa masu siffar harsashi (ovate zuwa lanceolate) tare da tsawon kusan 5–15 cm (2–6 in). Na iya kasancewa pinnatisect, masu lobes, ko masu kaifi a gefuna (serrated/toothed) kuma ana ɗauke su a kan tushen ganye mai ɗan gashi. Iri da dama suna da ganyaye masu wari idan an murɗa su.
- Bayanin furanni:Kan-furanni su ne haɗaɗɗun furannin dangin Aster (capitula): ray florets masu kayatarwa a kewaye da cibiyar disc florets. Diamitan fure yana daga kusan 2.5–20+ cm (1–8+ in). Siffofi sun haɗa da single/daisy, decorative, pompon, button, spider, spoon, quill, anemone, da kuma nau’ikan zamani na haɗa-hɗu. Launuka sun haɗa da rawaya, fari, shunayya, ruwan hoda, ja, naranja, tagulla, kuma wani lokaci kore ko baki mai duhu sosai (kusan-baƙi).
- Lokacin fure:Babban lokaci kaka ne (Satumba zuwa Nuwamba). Tsumomi yawanci kan fara ne idan tsawon rana ya sauka zuwa kusan awanni 12 ko ƙasa da haka; wasu cultivars na yin fure a lokacin rani ko ƙarshen kaka ƙwarai.
- Yanayin girma:Yana tashi tsaye kuma yana yin kauri tare da rassan da yawa; tushen ƙasa na iya yin itaciya. Bayan yin fure, saman harbi yawanci yana mutuwa, sabbin harbe-harbe sukan fito daga sassan da ke ƙasa da ƙasa a bazara.
Muhalli
Haske
Cikakken hasken rana yafi: nufin akalla awanni 5–6 na hasken rana kai tsaye kullum don ƙarfafa sanduna da yawan fure. A wuraren zafi, inuwa kaɗan da yamma na iya rage damuwa.
Zazzabi
Mafi kyawun girma yana kusan 15–21°C (60–70°F). Tsire-tsire na iya jure zafi har kusan 32°C (90°F) kuma har yanzu su ci gaba da girma a kusan 10°C (50°F). Iri masu juriya da aka kafa a lambu na iya tsallake hunturu har zuwa kusan −23°C (−10°F) ko ƙasa a wasu cultivars, musamman idan aka ba da kariya a lokacin hunturu.
Danshi
Damina matsakaiciya ta fi dacewa. Kyakkyawan yawo na iska yana da muhimmanci—cunkoso tare da yawan danshi na iya haifar da matsalolin fungi.
Kasa
Kasa mai wadatar abinci, mai laushi, mai zubar ruwa sosai, ko yashi mai yawan tarkacen halittu; pH kusan 6.0–7.0 (ɗan ɗaci zuwa tsaka). Guji kasa mai cunkoson ruwa ko marar kyau wajen zubarwa; takin gargajiya ko kashin dabbobi da ya tsufa yana da amfani.
Wuri
Ya dace da gadaje, gefuna, shuka da yawa a wuri guda, da kuma tukwane/ɓangarorin falo. Yi tazara kusan 45–90 cm (18–36 in) don samun iska. Guji wuraren da ke da hasken dare mai ƙarfi (haske na titi/baranda/tsaro), wanda zai iya hana samuwar tsumomi a wannan shuka mai bukatar kwanaki gajeru. Yafi kyau a nesa da gasa mai nauyi ta tushen manyan itatuwa da shrubs.
Juriya
Yawanci yana da juriya a USDA Zones 5–9, tare da wasu cultivars na kai Zone 3 idan sun kafu sosai kuma an kare su yadda ya kamata (a mulche bayan ƙasar ta daskare).
Jagorar kulawa
Matsayin wahala
Mai sauƙi zuwa matsakaici. Gabaɗaya ba ya da wahala, amma mafi ƙawancen furanni masu yawa suna fitowa ne daga tsunkule akai-akai, hasken rana mai kyau, da shayarwa mai daidaito.
Jagorar saye
Domin kyakkyawan zama na dogon lokaci a lambu, saya kuma shuka a farkon bazara don tushen su kafu kafin hunturu. Don kawata kaka, zaɓi tsire-tsire masu ganyaye kore masu koshin lafiya, sanduna masu ƙarfi, da tsumomi da ba su buɗe ba da yawa (don a yi nuni na dogon lokaci). Guji tsire-tsiren da suka yi laushi, ganyaye rawaya, lalacewar ƙwari, ko tukwane ba tare da ramukan zubar ruwa ba. Lura: da yawa daga cikin “florist mums” an haifa su ne don launi na yanayi cikin sauri, kuma ba sa yin overwinter da tabbaci kamar yadda iri masu juriya na lambun mums ke yi.
Shayarwa
Ka kiyaye ƙasa a dāmi daidai amma kada ta yi cike da ruwa. Yi shayarwa sosai idan saman ya fara bushewa, ka bar ƙarin ruwa ya zubo kyauta (musamman a tukwane). Mums a tukwane na iya bukatar shayarwa kullum a lokacin zafin rani. Yi shayarwa a matakin ƙasa maimakon sama don rage cututtukan ganye. Bayan yin fure da a lokacin hutu, rage shayarwa.
Taki
Mai son ciyarwa: rika ciyarwa akai-akai a lokacin girma. Kayan takin daidaitacce (misali 10-10-10) kowane wata a kakar girma yana aiki da kyau; idan tsumomi suka fara samuwa, koma ga zaɓin tallafa fure mai yawan phosphorus. Daina ciyarwa da zarar tsumomi suka fara nuna launi. Ga mums da aka shuka a kaka, a jira da takin har zuwa bazara. Yawan takin (musamman nitrogen) na iya jawo tsiro ya yi tsayi ba tare da kauri ba da raguwar furanni.
Yanke
Tsunkule kan bambanci tsakanin tsiro mai tsawo mara kauri da tsiro mai kauri cike da furanni. Fara lokacin da tsiro ya kai kusan 15 cm (6 in) ta cire kusan 2 cm (3/4 in) na sabon tip mai laushi. Maimaita kowane makonni 2–3 har zuwa tsakiyar Yuli (a yankunan sanyi) ko farkon Agusta (a yankunan zafi), kusan kwanaki 100 kafin lokacin fure da ake niyya. Don manyan fure guda, yi disbudding ta cire dukkan tsumomi banda mafi ƙarfi a saman. Bayan sanyi mai daskarewa, bar matattun sanduna a wurin a lokacin hunturu don kaɗaici; a yanke su a bazara da zarar sabbin harbe-harbe sun bayyana.
Yadawa
Hanyoyin da aka fi amfani da su sun haɗa da: (1) Yanke sanda a bazara—ɗauki yankuna 10–15 cm (4–6 in), yi amfani da hormone na tushe, ka dasa a kafofin tsiro marasa ƙwayoyin cuta; tushen yawanci na samuwa cikin makonni 2–3 a kusan 21–24°C (70–75°F). (2) Raba tsiro—kowane shekaru 2–3 a bazara, tono ka raba rukuni zuwa sassa masu harbe-harbe da tushen, sai a sake dasa nan da nan. (3) Iri—fara a ciki makonni 6–8 kafin sanyi na ƙarshe; tsiron iri yawanci cikin makonni 1–3 a 21–24°C (70–75°F). Ƙananan tsire-tsire na iya yin fure cikin kusan watanni ~3 amma ba lallai su fito daidai da cultivar na uwa ba.
Sake dasawa
Sake zuba mums a tukwane a bazara ta amfani da sabuwar hadin kasa mai zubar ruwa sosai. Ƙara girman tukunya a hankali yayin da suke girma; tsire-tsire da yawa na amfana da ƙara 2–3 na girman tukwane a duk kakar. Tukunyar ƙarshe kimanin diamita 20–25 cm (8–10 in) na yawan dacewa. Tabbatar akwai ramukan zubar ruwa koyaushe.
📅 Kalandar kulawa na yanayi
Bazara (Maris–Mayu): Shuka bayan haɗarin sanyi ya wuce; fara dasa iri a cikin gida; fara tsunkule idan tsiro ya kai 15 cm (6 in).
Rani (Yuni–Yuli/Agusta): Ci gaba da tsunkule har zuwa tsakiyar Yuli zuwa farkon Agusta; rika shayarwa daidaito; yi takin kowane wata; lura da ƙwari.
Kaka (Satumba–Nuwamba): Lokacin kololuwar fure; cire furannin da suka kafe don tsawaita fure; rage shayarwa kaɗan; shuka na kaka yana ba da launi nan take amma zai iya rage tsira a hunturu.
Hunturu (Disamba–Fabrairu): Bar matattun sanduna don kaɗaici; yi mulchi a kan tushe 10–15 cm (4–6 in) bayan ƙasa ta daskare; matsar da tsire-tsiren tukunyar zuwa wuri mai sanyi, an rufe shi, kuma a shayar da kaɗan ne kawai idan sun yi matuƙar bushewa.
Kwari, cututtuka da tsaro
Kwari da cututtuka da aka fi gani
Ciwuka da aka saba da su sun haɗa da powdery mildew (mildew mai garin-fari), leaf spot (tabon ganye), rust (tsatsa), Botrytis blight, wilts (Fusarium/Verticillium), ruɓewar sanda da tushen (Pythium/Rhizoctonia), crown gall, da aster yellows. Rigakafi ya ta’allaka ne kan yin tazara don samun iska, shayarwa a matakin ƙasa, kyakkyawan zubar ruwa, cire kayan da ya kamu, zabar nau’ikan da ke da juriya, da juyawa wuraren shuka.
Ƙwayoyin cuta/ƙwari da aka saba da su sun haɗa da aphids (suna yawan faruwa), spider mites, thrips, leafminers, whiteflies, kwari masu cin ganye (caterpillars), da foliar nematodes (suna haddasa rawaya/ruwan kasa a ganyen ƙasa sau da yawa). Sarrafa su da bincike akai-akai, cire ɓangarorin da abin ya shafa, amfani da sabulun kashe ƙwari ko mai na lambu ga ƙananan ƙwari masu laushi, da ƙarfafa dabbobin amfanin gona masu ci ƙwari; mummunan cunkoso na iya bukatar matakan magani na musamman.
Guba
Mutane: gabaɗaya ana ɗauka ƙarancin guba, kuma wasu sifofi ana amfani da su don shayin chrysanthemum; duk da haka, ruwan ‘ya’yan itace/taɓawa na iya tayar da kaikayi ko kumburin fata ga masu saurin kamuwa.
Dabbobin gida: yana da guba ga kuliyoyi, karnuka, da dawaki saboda kwayoyin da suka haɗa da pyrethrins da sesquiterpene lactones. Shan su na iya jawo amai, zawo, yawan yin miyau, rashin daidaiton motsi, da kaikayin fata. Ajiye tsire-tsire daga inda za su iya kaiwa kuma a tuntubi likitan dabbobi idan an zargi haduwa. (Pyrethrin ana amfani da shi a wasu kayan dabbobi, amma a tsari ne da aka kula da shi sosai.)
Al’adu da alama
Alama:Chrysanthemums na ɗauke da babban “nauyi” na al’adu, kuma ma’anoni suna bambanta da wuri:
A China, suna alamar kaka kuma ɗaya daga cikin “Gwarazan Hudu” (tare da plum blossom, orchid, da bamboo), suna da alaƙa da nagartar hali, tsawon rai, da sabuntawa—ana kuma ɗaure su da Bikin Tara-ta-biyu da tunanin mai waka Tao Yuanming game da janyewa zuwa rayuwar ɗalibi mai nutsuwa.
A Japan, chrysanthemum ita ce tambarin Masarauta; sarauta sananne da ake kira “Chrysanthemum Throne,” kuma Satumba 9 ana bikin Ranar Chrysanthemum.
A harshen furannin zaman Victoria, sau da yawa suna nufin farin ciki da fatan alheri (tare da ma’anonin launi kamar ja don ƙauna da fari don gaskiya).
A wasu sassan Turai, chrysanthemum fari ko rawaya suna iya alaƙantuwa da juyayi kuma ana amfani da su a jana’iza da kaburbura.
Tarihi da tatsuniyoyi:An noma su tsawon kusan shekaru 3,000, chrysanthemum an fara girbe su a tsohuwar China duka a matsayin maganin gargajiya da kuma fure mai daraja. Daga baya suka isa Japan (kusan ƙarni na 8), inda suka zama ƙarfin alamar masarauta. Zuwa ƙarni na 17 suka isa Turai, inda sunansu ya samo asali daga tushen Girkanci ma’ana “furen zinariya.” A Amurka, chrysanthemums sun iso nan da ƙarshen ƙarni na 18 sannan suka bazu ƙwarai ta hanyar kiwo mai tsanani a ƙarni na 19 da na 20—wanda ya haifar da daruruwan dubban cultivars a duniya. A cikin zane-zane da adabi, suna da alaƙa musamman da Tao Yuanming, rubuce-rubucensa suka taimaka wajen kafa suna chrysanthemum a matsayin furen mutunci mai natsuwa da gamsuwa.
Amfani:Kwalliya: Daya daga cikin shuke-shuken kaka mafi daraja don gadaje da tukwane, kuma yana daga cikin muhimman furannin yankakke a duniya; ana amfani da shi a gefuna, tukwane na falo, shuka da yawa a wuri guda, nune-nune, sifar rataye/cascade, har ma da al’adun bonsai na chrysanthemum.
Abinci: Ana busar da furanni don shayin chrysanthemum; ƙananan ganyaye/harbe-harbe ana ci su a matsayin kayan lambu a abincin Gabashin Asiya; ƙananan furanni na iya zama kayan kawata abinci.
Magani (na gargajiya): An dade ana amfani da shi a Maganin Gargajiya na Sin, sau da yawa ana bayyana shi da sanyaya kuma mai taimako ga idanu; nazarin zamani suna yawan ambaton kwayoyin antioxidant da anti-inflammatory.
Masana’antu: ‘Yan uwan “pyrethrum” daisies suna samar da pyrethrins, wanda ake amfani da su sosai a matsayin magungunan kashe ƙwari na halitta.
Iskar cikin gida: Wani lokaci ana ambato a wasu majiyoyi cewa na iya taimakawa rage wasu gurɓatattun abubuwa a cikin gida idan aka shuka shi a matsayin shukar gida (sakamako na iya bambanta da yanayi).
Tambayoyin da aka fi yi
Me yasa mums dina ba sa yin fure?
Abubuwan da ake yawan gani su ne: ƙarancin hasken rana (nufi awanni 5–6+), yawan takin nitrogen (ganye masu yalwa, tsumomi kaɗan), tsunkule da ya yi latti, ko hasken dare (mums na bukatar dare masu tsawo ba tare da katsewa ba domin su yi tsumomi saboda shuke-shuke ne masu bukatar kwanaki gajeru). Tabbatar kuma kana shuka iri da ya dace da yanayinka da lokacinka.
Mums da aka saya a kaka na iya tsira a hunturu?
Wani lokaci, amma ba abin dogaro ba—musamman ga florist mums da ake sayarwa don launin kaka nan take. Tsira na ƙaruwa idan ka shuka da wuri (mafi kyau makonni 6+ kafin sanyi), ka zaɓi nau’ikan da suka dace da zoninka, ka kiyaye ƙasa tana zubar ruwa sosai, ka bar sanduna don kaɗaici a hunturu, kuma ka yi mulchi bayan ƙasa ta daskare. Shuka a bazara shi ne hanya mafi abin dogaro.
Ta yaya zan tsallake wa mums na tukunyar hunturu?
Bayan sanyi, matsar da tukwane zuwa wuri mai sanyi kuma an kare shi kamar gareji mara dumama ko cold frame (kusat 0–4°C / 32–40°F yakan yi). Ka bar ƙasa ta kasance ɗan ɗamamme kaɗan (duba kowane makonni 2–3), kar ka sare komai nan take, kuma a bazara ka mayar da tukunyar a hankali zuwa yanayin waje kafin ka datse sandunan da suka mutu da zarar sabon girma ya bayyane.
Me yasa ganyen mums dina ke juya rawaya?
Yawanci daga matsalar ruwa (ko dai ruwa da yawa ko ƙaranci), amma kuma na iya kasancewa daga ƙarancin haske, ƙarancin sinadaran abinci, ƙwari (aphids/mites), ko cuta (leaf spot/root rot). Duba danshin ƙasa da zubar ruwa da farko, sannan ka binciki ganye da sanduna sosai don ƙwari ko tabo.
Yaushe kuma ta yaya zan tsunkule mums na?
Fara tsunkule lokacin da tsire-tsire suka kai kusan 15 cm (6 in) a tsayi. Cire kusan 2 cm (3/4 in) daga kowane karshen harbi, kana maimaitawa kowane makonni 2–3. Daina zuwa tsakiyar Yuli a yankunan sanyi ko farkon Agusta a yankunan zafi; tsunkule bayan wannan na iya jinkirta ko hana yin fure a kaka.
Shin chrysanthemums suna da kariya daga barewa?
Ba da tabbaci ba—barewa na iya ci, musamman idan abinci ya yi ƙasa. Idan barewa na cin lambunka, haɗa dabaru kamar shinge, magungunan korar barewa, da shuka abokan da barewa ba sa so.
Bayanai masu ban sha’awa
- An rika nomansu fiye da shekaru 3,000—ɗaya daga cikin tsoffin furanni na lambu da har yanzu suke ƙarfi.
- Akwai daruruwan dubban cultivars a duniya, tare da gagarumar bambanci a launi da siffar fure.
- Su shuke-shuke ne masu bukatar kwanaki gajeru: dogayen dare ne ke tayar da samuwar tsumomi, shi ya sa aka san su da yin fure a kaka.
- A Japan, chrysanthemum ta zama alama sosai har an sanya wa sarauta laƙabin “Chrysanthemum Throne.”
- Wasu nau’ikan nuni na iya samar da fure guda ɗaya sama da 20 cm (8 in) a faɗi.
- Tsire-tsiren da aka horar da “thousand-bloom” na iya ɗaukar fiye da furanni 1,000 a kan shuka guda.
- Pyrethrins—magungunan kashe ƙwari na halitta da aka yi amfani da su fiye da shekaru 200—suna fitowa daga dangin chrysanthemum da ake nomawa musamman don wannan manufa.
- Da raba su kowane ‘yan shekaru, mums da yawa na lambu na iya rayuwa shekaru 3–5 ko fiye.